กิจกรรมปฏิบัติการสัมมนาเชิงอาสาและการเรียนรู้ และ วิชา GEN232 การวิจัยและนวัตกรรมบนฐานชุมชน (Community Based Research and Innovation)


หลักการและเหตุผล

หนึ่งในภารกิจของสำนักงานการศึกษาสำหรับผู้มีความสามารถพิเศษ คือการพัฒนาศักยภาพนักศึกษาผู้มีความสามารถพิเศษผ่านกิจกรรมนอกห้องเรียน นักศึกษาในความดูแลของ GEO ทั้งหมดเป็นผู้ที่มีความสามารถทางวิชาการยอดเยี่ยม แต่ยังขาดความเข้าใจในปัญหารากฐานของประเทศและขาดประสบการณ์ในดำเนินชีวิตในชุมชนต่างๆ ของประเทศไทย การให้โอกาสนักศึกษาได้นำความรู้ทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีมาสร้างนวัตกรรม เพื่อพัฒนาความเป็นอยู่ของชุมชน ควบคู่ไปกับการเรียนรู้วิถีชีวิตของคนไทยในพื้นที่ห่างไกล เพื่อสร้างให้เข้าใจ และยอมรับวิถีชีวิตแบบพหุวัฒนธรรม มีความจำเป็นอย่างยิ่งสำหรับนักศึกษาที่จะก้าวไปเป็นผู้นำในการเปลี่ยนแปลงสังคม

ในปีการศึกษา 2560 นี้ทางสำนักงานฯ จึงจัดกิจกรรมปฏิบัติการสัมมนาเชิงอาสาและการเรียนรู้ให้กับนักศึกษาเหล่านี้ และเป็นส่วนหนึ่งของรายวิชา วิชา GEN232 การวิจัยและนวัตกรรมบนฐานชุมชน (Community Based Research and Innovation) โดยทางสำนักงานฯ ร่วมมือกับนักศึกษาของ GEO ทำหน้าที่เป็นคณะทำงาน และเจ้าหน้าที่ศูนย์ส่งเสริมและสนับสนุนมูลนิธิโครงการหลวง และโครงการตามพระราชดำริ จังหวัดเชียงใหม่ ออกแบบกิจกรรมที่ส่งเสริมการเรียนรู้ของนักศึกษา การพัฒนาทักษะของนักศึกษาให้ตรงกับจุดหมายของรายวิชาดังกล่าว และส่งเสริมอาชีพของชาวบ้านในพื้นที่ห่างไกล

กิจกรรมที่จัดในปีนี้เป็นเรื่องห่วงโซ่อาหาร โดยคลอบคลุมการเรียนรู้การผลิตอาหารตั้งแต่การเพาะปลูก การเก็บเกี่ยว การแปรรูป การบรรจุ และการจำหน่าย โดยเชื่อมโยงการผลิตอาหารตั้งแต่ต้นทางจนถึงปลายทาง และมอบหมายให้นักศึกษาสร้างนวัตกรรมการแปรรูปอาหารจากวัตุดิบในท้องถิ่นเพิ่มเพิ่มมูลค่า ทั้งนี้กิจกรรมการเรียนรู้ครั้งนี้จัดที่ โรงงานหลวงฝางที่ 1 อำเภอฝาง โรงหมักและกลั่นท้องถิ่น อำเภอสะเมิง โครงการหลวงดอยอินทนนท์ นิคมอุตสาหกรรมลำพูน และบ้านทุ่งหลวง อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่ นอกจากนี้ยังมีการจัดกิจกรรมฝึกทักษะการสื่อสารวิทยาศาสตร์ ผ่านกิจกรรม Science Show ให้นักเรียนโรงเรียนบ้านทุ่งหลวง อีกกิจกรรมหนึ่งด้วย


การดำเนินงาน

ทางสำนักงานฯ ร่วมกับเจ้าหน้าที่ มจธ. ประจำศูนย์ส่งเสริมและสนับสนุนมูลนิธิโครงการหลวง และโครงการตามพระราชดำริ และนักศึกษาในความดูแลของ GEO ทำการสำรวจพื้นที่บ้านทุ่งหลวง อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่ ในวันที่ 16-17 กุมภาพันธ์ 2561 พบว่า ทางชุมชนบ้านทุ่งหลวงต้องการเพิ่มมูลค่าผลผลิตทางการเกษตรของชาวบ้าน คือ ข้าวบือพะโดะ และข้าวสาลี ทั้งนี้ ทางสำนักงานฯ ได้ประสานกับทางโรงเรียนในการดำเนินกิจกรรมทดลองทางวิทยาศาสตร์ (Science Show) เพื่อเสริมความรู้ให้นักเรียนระดับประถมศึกษา โรงเรียนบ้านทุ่งหลวง และฝึกทักษะการสื่อสารทางวิทยาศาสตร์ของนักศึกษา GEO หลังจากการสำรวจคณะทำงานได้วางแผนการดำเนินงาน แบ่งหน้าที่การจัดกิจกรรม เช่น หน้าที่ประสานงาน Transport สวัสดิการ วัสดุ กิจกรรม โสตทัศนูปกรณ์ และพยาบาล สำหรับการแปรรูปอาหาร และการดำเนินกิจกรรม Science Show


ผลการดำเนินงาน

  • ผลงานการแปรรูปอาหาร ที่จังหวัดเชียงใหม่

นักศึกษาที่ร่วมกิจกรรมได้รับฟังวัตถุประสงค์ของโครงการ และแบ่งกลุ่มทำการแปรรูป 6 กลุ่มดังที่กล่าวข้างต้น แต่นักศึกษายังไม่มีแนวความคิดเนื่องจากยังไม่เห็นความหลากหลาย และความก้าวหน้าทางการแปรรูปอาหารในปัจจุบัน ทางสำนักงานฯ จึงเชิญ ผศ.ดร. โชติกา วิริยะรัตนศักดิ์ บรรยายเรื่อง การแปรรูปอาหารด้วยเทคนิคต่างๆ ทำให้นักศึกษาได้เปิดมุมมอง เห็นผลิตภัณฑ์ที่น่าสนใจจากต่างประเทศเพิ่มเติม เมื่อนักศึกษานำเสนอแนวความคิดการสร้างผลิตภัณฑ์ พบว่านักศึกษามีแนวความคิดการแปรรูปผลิตภัณฑ์หลากหลายแบบ แต่ยังขาดข้อมูลเกี่ยวกับวิถีชีวิตของชุมชนเพื่อให้ผลิตภัณฑ์มีเอกลักษณ์ อาจารย์และเจ้าหน้าที่แนะนำให้นักศึกษาคำนึงความไม่ซับซ้อนในกระบวนการแปรรูป และอุปกรณ์ที่ชุมชนมีในครัวเรือน ศึกษาเพิ่มเติมด้านอัตลักษณ์ของชุมชน 
บรรจุภัณฑ์ และการตลาด เพื่อให้นักศึกษาได้มีแนวคิดสร้างนวัตกรรมทั้งด้านวิทยาศาสตร์ และด้านอื่นๆ อย่างครบถ้วน กล่าวคือนวัตกรรมที่ดีจะต้องมีประโยชน์ ใช้ได้จริง และสร้างคุณค่าให้สังคม

ดังนั้นเมื่อนักศึกษานำผลิตภัณฑ์ตัวอย่างที่ได้ทดลองแปรรูปมานำเสนอ พบว่านักศึกษาเข้าใจวัตถุประสงค์ของการแปรรูปและคุณค่าของสิ่งที่ตนเองทำ เพราะจากแบบสอบถามและสัมภาษณ์นักศึกษาพบว่า ก่อนทำการแปรรูปนักศึกษาได้มีความคิดหลากหลาย แต่ยังไม่ชัดเจนด้านการสร้างผลิตภัณฑ์ให้มีเอกลักษณ์ สร้างคุณค่าให้ชุมชนได้จริง เป็นโจทย์ที่ยากสำหรับนักศึกษา แต่เมื่อนักศึกษาแต่ละกลุ่มได้ลงมือปฏิบัติการแปรรูป จึงได้เข้าใจกระบวนการแปรรูปแต่ละขั้นตอน ข้อจำกัดของวัสดุอุปกรณ์ในชุมชน นักศึกษาจึงทดลองปรับเปลี่ยนเพื่อให้ง่ายต่อชาวบ้าน นอกจากนี้นักศึกษาอธิบ่ยว่าการได้ลองผิดลองถูกการแปรรูปกับเพื่อนๆ ทำให้เกิดความสนุกสนาน และได้เรียนรู้ร่วมกัน

ทางสำนักงานฯ ให้นักศึกษานำเสนอผลิตภัณฑ์ที่ได้ทดลองแปรรูปจากข้าวสาลี และข้าวบือพะโดะก่อนไปลงพื้นที่บ้านทุ่งหลวงจริงอีกครั้ง พบว่านักศึกษามีผลิตภัณฑ์ตัวอย่างมาให้ทดลองชิม และทดลองใช้ทุกกลุ่ม มีหลักการและเหตุผลที่ดี เข้าใจวัตถุประสงค์ของตัวเอง โดยนักศึกษาได้ให้คำตอบว่าผลิตภัณฑ์ที่สร้างขึ้นมาจะเป็นความคิดริเริ่มให้ชาวบ้านนำไปต่อยอด แปรรูปได้ด้วยตนเอง เห็นคุณค่าของข้าวที่เป็นผลผลิตหลักของชาวบ้านในการมาเพิ่มมูลค่า และการเลือกผลิตภัณฑ์การแปรรูป นักศึกษาได้คำนึงถึงวัตถุดิบในพื้นที่ วัสดุอุปกรณ์ที่สามารถหาได้ แต่มีกลุ่มยาสระผม และครีมทาผิว ที่นักศึกษาแนะนำว่าสารประกอบบางตัวจำเป็นต้องซื้อจากที่อื่น และนักศึกษาได้หาข้อมูลเพื่อแนะนำแหล่งที่สามารถซื้อได้เพิ่มเติม

เมื่อนักศึกษาลงพื้นที่จริง นักศึกษาได้เตรียมวัตุดิบและขออนุญาตใช้ครัวของโรงเรียน เพื่อสร้างผลงานและเสนอผลงานให้ชาวบ้านตามบูธที่ตนเองจัด พบว่าครูและชาวบ้านให้ความสนใจกับผลิตภัณฑ์ที่ให้ทดลองชิม สอบถามสูตร และขอโปสเตอร์ที่นักศึกษาจัดทำในการนำเสนอ ทั้งนี้ ชาวบ้านยังได้ร่วมให้คะแนนผลงานของนักศึกษา พบว่าชาวบ้านจะชื่นชอบผลิตภัณฑ์ที่เป็นขนม เพราะสามารถทดลองชิมได้ แปรรูปได้ง่าย

  • การนำเสนอการแปรรูปอาหาร ที่จังหวัดเชียงใหม่

นักศึกษาได้ฝึกทักษะการนำเสนอผลงานก่อนลงพื้นที่จริงหลายครั้ง เพื่อฝึกการนำเสนอให้เข้าใจง่าย ตรงกับกลุ่มเป้าหมายซึ่งเป็นชาวปะกากะญอ นักศึกษาสามารถพัฒนาตนเองด้านการนำเสนอโดยมีเนื้อหาครบถ้วน ชัดเจน แต่นักศึกษายังใช้คำศัพท์เชิงวิชาการ และการนำเสนอเป็นทีมยังไม่ต่อเนื่อง คือยังมีการใช้เสียงเบาดังและจังหวะเร็วช้าต่างกัน

ทางสำนักงานฯ ให้นักศึกษาใช้ชีวิตร่วมกับชาวบ้าน โดยพักอาศัยตามบ้านช่าวบ้านหลังละ 4 -5 คน ทานอาหารท้องถิ่นจากบ้านที่พัก ทำกิจกรรม Science Show ร่วมกับนักเรียน และกิจกรรมดำนา ทำให้นักศึกษาเข้าใจบริบทการใช้ชีวิต และข้อจำกัดด้านภาษาของชาวบ้าน ดังนั้นเมื่อนักศึกษานำเสนอผลงานให้ครูและชาวบ้านรับฟังการแปรรูป พบว่า นักศึกษาสามารถเปลี่ยนคำศัพท์ให้เข้าใจง่าย ใช้รูปภาพ ท่าทางประกอบ และพูดช้าเป็นจังหวะที่ดี ทำให้การนำเสนอผลงานเป็นไปอย่างราบรื่น เป็นกันเอง และมีความสนุกสนาน

  • การนำเสนอการทดลองทางวิทยาศาสตร์ (Science Show) ที่จังหวัดเชียงใหม่

นักศึกษานำเสนอการทดลองทางวิทยาศาสตร์ให้นักเรียนระดับประถมศึกษาที่ 1 -6 โรงเรียนบ้านทุ่งหลวงจำนวนประมาณ 80 คน นักศึกษาแต่ละคนอธิบายว่าเจอปัญหาเฉพาะหน้าหลายๆ จุด เช่นอุปกรณ์ไม่ครบ การหาวิธีการจัดการให้นักเรียนสนใจ การนำเสนอในเวลาที่จำกัด การต้องปรับคำพูด วิธีการ ให้เข้ากับระดับชั้นนักเรียนที่ต่างกัน จากปัญหาดังกล่าว พบว่านักศึกษาสามารถได้พัฒนาทักษะการสื่อสารมากขึ้น สามารถนำความรู้ทางด้านวิทยาศาสตร์มาย่อยข้อมูล จับประเด็นความสำคัญ และถ่ายทอดได้เข้าใจง่าย นอกจากนี้นักศึกษายังได้ฝึกใช้ความคิดสร้างสรรค์ในการเปรียบเทียบวิทยาศาสตร์กับชีวิตประจำวัน สร้างเกมส์อย่างง่ายสอดคล้องกับเนื้อหา เพื่อให้เกิดการเรียนรู้ที่น่าสนใจมากขึ้น ฝึกทักษะการทำงานเป็นทีมในการสอนนักเรียนที่มีความหลากหลาย และการบริหารเวลา นอกจากนี้ นักศึกษามีความคาดหวังว่ากิจกรรม Science Show จะช่วยให้นักเรียนเข้าใจเนื้อหาในห้องเรียนมากขึ้น และทำให้นักเรียนมีแรงบันดาลใจในการเรียนวิทยาศาสตร์อย่างสนุกสนาน

  • การศึกษาดูงาน ที่จังหวัดเชียงใหม่

นักศึกษาได้ศึกษาดูงานตามสถานที่ต่างๆ เพื่อเรียนรู้การผลิตอาหารตั้งแต่ต้นทางจนถึงปลายทาง คือตั้งแต่การเพาะปลูก การเก็บเกี่ยว การแปรรูป การบรรจุ และการจำหน่าย พบว่านักศึกษาให้ความสนใจในการศึกษาดูงาน โดยเฉพาะโรงงาน หรือโครงการหลวง ที่ให้นักศึกษาได้ทดลองทำ Workshop นักศึกษาจะ สามารถอธิบายกระบวนการได้อย่างชัดเจนถูกต้องมากขึ้น จากแบบสอบถามนักศึกษาอธิบายว่า การศึกษาดูงานช่วยให้นักศึกษาได้เปิดมุมมองใหม่ และเห็นความเชื่อมโยงการผลิตอาหารทั้งหมด เข้าใจกลไกการตลาด และการออกแบบบรรจุภัณฑ์ ทั้งนี้นักศึกษายังได้เข้าใจการทำงานของโครงหลวงในด้านการวิจัย และการพัฒนา เพื่อชุมชนต่างๆ มากขึ้น

สำนักงานการศึกษาสำหรับผู้มีความสามารถพิเศษ สถาบันการเรียนรู้ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (อาคารนวัตกรรมการเรียนรู้ ชั้น 13) 126 ถ.ประชาอุทิศ แขวงบางมด เขตทุ่งครุ กทม. 10140